گزارش محتوایی از نشست علمی
عنوان نشست: حمایت از کودکان در جنگ با تاکید بر حمله جنایتکارانه به مدرسه شجره طیبه میناب
سخنرانان: دکتر محمدمهدی مقدادی – دکتر مهدی سیدناصری / تاریخ: 14 اردیبهشت 1405 دانشگاه مفید
دکتر سیدناصری:
مواد گوناگونی از کنوانسیون بین المللی حقوق کودک بر حقوق ذاتی این گروه آسیب پذیر از جامعه انسانی تاکید دارد. به عنوان مثال ماده 24 این کنوانسیون بر حفظ حق بر سلامت کودکان تاکید داشته و ماده 28 آن نیز دولتها را ملزم کرده است که حق بر آموزش کودکان را مورد احترام قرار دهند. امری که در جنگ اخیر مکررا مورد نقض از سوی جنایتکاران آمریکایی صهیونی قرار گرفت و علاوه بر آن برخی از کشورهای حوزه خلیج فارس از جمله کشور امارات متحده عربی نیز اقدام به اخراج برخی دانش آموزان و دانشجویان از مراکز علمی خود کردند.
نکته حائز اهمیت در خصوص حق بر سلامت کودکان آن است که این حق فقط منحصر در سلامت جسمانی کودکان نیست بلکه سلامت روان آنان را نیز مورد توجه قرار میدهد اما باید توجه داشت که تمرکز حقوق بین الملل کلاسیک بر بقای زیستی کودک است.
در این حمله جنایتکارانه اصول متعددی از حقوق بین الملل مورد تعدی قرار گرفت که به برخی از آنها اشاره میشود:
1. اصل تفکیک در حقوق بین الملل بشردوستانه؛
مطابق حقوق بین الملل بشردوستانه، در تجاوزات میان دولتها و کشورها میبایست تفکیک میان اهداف نظامی و غیرنظامی همواره صورت گیرد. مدارس به طور پیش فرض اهداف غیرنظامی تلقی میگردند. بنابراین هرگونه حمله به مدارس مگر در موارد بسیار استثنائی و خاص، نقض این اصل بنیادین محسوب میشود.
2. اصل تناسب؛
مطابق این اصل گفته میشود که در مخاصمات میان کشورها حتی در صورت وجود هدف نظامی آسیب وارده به غیرنظامیان باید بیش از حد کم باشد.
3. اصل احتیاط؛
دولتهای دو طرف مخاصمه طبق این اصل همواره موظف هستند که تمامی اقدامات لازمه را جهت کاهش تنش و آسیب (خصوصا غیرنظامیان) به عمل آورند.
واکنش نهادهای بین المللی به تجاوزات اخیر:
به طور کلی باید دانست که نهادهای بین المللی در هنجارسازی گزاره های حقوقی و وضع قوانین بین المللی همواره موفقیت هایی داشته اند اما در تضمین اجرای آنها همیشه محدودیت هایی وجود داشته است. وابستگی شدید به اراده دولتها از جمله نقاط ضعف موجود در این خصوص است چراکه کشوری مثل ایالات متحده آمریکا که عضو کنوانسیون حقوق کودک نیست، کودک و حقوق او را مطابق قوانین ایالات خود بازتعریف و شناسایی میکند. نقطه ضعف دیگری که در این خصوص میتوان بدان اشاره داشت ملاحظات سیاسی فراوان است که باعث میشود در مقابل تورم هنجارها و قوانین بین الملل عملگرایی بسیار محدود و ضعیفی وجود داشته باشد.
خطای الگوریتمی در بستر مرگبار:
مقدمتا باید عرض کرد که با توجه به توسعه هوش مصنوعی در سراسر دنیا، اوضاع مخاصمات بین المللی نیز با توجه به ورود هوش مصنوعی به این عرصه میتواند از موضوعات جذاب برای تحقیق و پژوهش باشد.
مطابق برخی از اخبار، حمله به مدرسه میناب حاصل اشتباه و خطای الگوریتمی هوش مصنوعی در شناسایی این مدرسه به عنوان یک هدف نظامی بوده است. حال این سوال مطرح میشود که در چنین وضعیتی مسئولیت متوجه کیست و آیا اساسا مسئولیتی در این خصوص وجود دارد؟ حقوق بین الملل در مقام پاسخ به این سوال اولا اصل وجود مسئولیت را میپذیرد و ثانیا کشور حمله کننده را مسئول این خطا و تهاجم مرگبار میداند.
چند راهکار پیشنهادی:
به رسمیت شناختن صریح حق بر سلامت روان به عنوان اصل مستقل
تقویت سازوکارهای عملی بین المللی
مستندسازی دقیق نقض های صورت گرفته در تجاوز 40 روزه اخیر
توسعه صلاحیت های قضایی و کاهش مصونیت عملی
تنظیم حقوقی هوش مصنوعی در مخاصمات
در نهایت صادقانه باید گفت که حقوق بین الملل در حال یادگیری است. یادگیری برای اینکه چگونه بتواند از افراد نه فقط در مقابل تهدیدات بیرونی و جسمانی محافظت کند بلکه سپری قدرتمند در مقابل تهدیدات درونی و روانی او نیز باشد.
دکتر مقدادی:
حمایت از کودکان در جنگ همواره مساله ای مورد تاکید در نظام های حقوقی بوده است. کودکان هیچ گاه نه در ایجاد جنگ و نه در ادامه آن نقشی نداشته اند اما بیشرین آسیب ها و مخاطرات متوجه آنها بوده است. در برخی از گزارشات رسمی آمده است که کودکان 7 برابر بزرگسالان کشته میشوند و آسیب میبینند. اگر جامعه جهانی در پاسخ به حملات جنایتکارانه رژیم کودک کش صهیونی به کودکان غزه واکنش مناسبی اتخاذ کرده بود چه بسا ما اکنون شاهد این تجاوز ددمنشانه رژیم سفاک صهیونی به مدرسه شجره طیبه میناب نبودیم.
کودک را باید با زبان کودکانه و متناسب با اقتضائات کودکی خود از مخاطرات و شرایط جنگی باخبر ساخت. همچنین علاوه بر سلامت روان کودک، باید بر سلامت معنوی او نیز توجه و تاکید داشت. همین کودک است که در صورت تبیین صحیح نظرات و ایدئولوژی ها مسیر درست را انتخاب کرده و خود را مدافع اسلام و وطن خویش میداند. امری که بارها و به دفعات در تجمعات شبانه اخیر مشاهده شده است.
از دیدگاه دین مبین اسلام نیز کودک دارای مصونیت مطلق است. بنابراین کودک به هیچ عنوان نباید در جنگ کشته شود و یا مورد آزار و به کارگیری قرار بگیرد. این مصونیت علاوه بر اینکه مطلق است، خاص نیز است بدین ترتیب کودک حتی اگر در صحنه نبرد نیز حضور داشته باشد نباید مورد تعدی و قتل قرار گیرد. این اصل کلی نیز همواره برقرار بوده و در هیچ حالتی سلب مصونیت از کودکان صورت نمی گیرد. برخی از فقها از جمله مرحوم علامه حلی عبارات جالبی در این خصوص دارند. ایشان در کتاب منتهی المطلب خود چنین بیان میدارند: ولا یجوز قتل صبیان المشرکین اجماعا. ایشان مطلقا کشتن حتی کودکان مشرکین را نیز جائز نمیدانند و در این خصوص ادعای اجماع نیز داشته اند.
حال ممکن است این سوال مطرح شود که چگونه میشود با وجود این حجم از نهادها، قوانین و گزاره های بین المللی بازهم چنین حملاتی صورت گیرد و منجر به کشته شدن کودکان مظلوم زیادی شود؟ در پاسخ چنین میتوان بیان داشت که با ملاحظه قرائن و ادله موجود به نظر میرسد که این حملات هدفمند و از پیش تعیین شده به منظور تسلیم و به زانو درآوردن یک ملت صورت میگیرند. تجاوزکاران میخواهند که از این طریق مقاومت ملت ها را درهم شکنند و هرچه سریعتر به اهداف نهایی خود دست یابند.
در جنگ اخیر غزه در کمتر از دو سال بیش از 20 هزار کودک کشته شده اند یعنی در 23 ماه هر ساعت یک کودک کشته شده است و تعداد کودکان مجروح نیز بیش از دو برابر است یعنی آماری حدود 42 هزار نفر. باقی کودکان غزه نیز که به شهادت نرسیده اند همگی دچار اختلالات عصبی و روانی شده اند. طبق آمار منتشر شده 79 درصد این کودکان اختلال خواب دارند. 93 درصد رفتارهای تهاجمی دارند. 86 درصد غم شدید دارند. همچنین 97 درصد مدارس غزه تخریب شده و یا آسیب دیده اند.
3 نکته:
1- نهادهای بین المللی و سازوکارهای حقوق بشر دوستانه ناکارآمد و ناتوان شده اند.
2- غفلت، بی توجهی و بی مبالاتی اشخاص موثر، چهره ها، رسانه ها و حتی شهروندان بسیار آسیب زاست.
3- لزوم بازسازی اسناد بین المللی موجود در زمینه حقوق کودک و ضرورت بازنگری در ضمانت اجراها
اراده سیاسی در سطح جهانی بسیار حائز اهمیت است. قدرت سیاسی مردمی به مراتب از قدرت قلدران جهان بیشتر است اما این مردم باید بخواهند و به پا خیزند تا از طریق مطالبات عمومی در سطح جهانی مانع از بروز رخدادهای مشابه در اقصی نقاط عالم شوند. ایران و حقوقدانان ایرانی به عنوان کشوری آسیب دیده از جنگ لازم است که پیشقدم شوند و مقدمات لازم برای این همبستگی مبارک جهانی را فراهم کند. همچنین به این مساله باید به مثابه یک موضوع ادامه دار و سلسله وار نگریسته شود به صورتی که این خیزش ها مقطعی و منقطع نبوده و همواره مورد توجه و مطالبه عموم حق طلبان و آزادی خواهان جهان قرار گیرد.
دکتر سیدناصری: چگونه بعد از جنگ دوباره به تعادل برگردیم؟
زندگی در نا اطمینانی، شنیدن مداوم اخبار تهدید، نگرانی برای جان خود و اطرافیان، نگرانی از آینده و... از جمله مخاطراتی است که مطابق گزارش سازمان بهداشت جهانی متوجه تک تک افراد جامعه در روزهای جنگی است. سازمان مذکور چنین شرایط و وضعیتی را وضعیت زیستن برای بقاء معرفی می کند. وقتی بدن وارد حالت بقاء میشود حتی در زمان آتش بس ذهن شما به این راحتی باور نمیکند که خطر تمام شده است. بسیاری از ما در این روزها در حال تجربه حالت های روانی گوناگونی از جمله بی قراری بدون دلیل مشخص، خستگی عمیق حتی بدون فعالیت، زود عصبی شدن و یا حتی بی حسی و بی انگیزگی هستیم. سازمان بهداشت جهانی میگوید که اینها همه نشانه ضعف نیست. اینها نشانه هستند برای اینکه به ما بفهمانند بدن ما در حال زنده نگهداشتن ماست.
راهکارها: آرام کردن بدن و نه قانع کردن ذهن (تمرین: دم و بازدم هر نیم ساعت یکبار) – مدیریت ناامیدی (نه مثبت فکر کردن کارایی دارد و نه نادیده گرفتن واقعیت)
تقریر: علی علیزاده / دبیر اجرایی گروه فقه و حقوق بشر مرکز فقهی ائمه اطهار (ع)
